Δάνεια σε συνάλλαγμα: Η μέθοδος δημιουργίας πλούτου από το τίποτα. (Μέρος 3ο και προς το παρόν, τελευταίο)

Η Έκθεση της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (Σεπτέμβριος 2007)

Ήδη τον Σεπτέμβριο του 2007 η Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών (BIS = Bank for International Settlements) είχε εκδώσει έκθεσή της σχετικά με τον δανεισμό σε ξένο νόμισμα με τον πολύ ισχυρό τίτλο: EVIDENCE OF CARRY TRADE ACTIVITY (= αποδείξεις εμπορικής νομισματικής δραστηριότητας). 

Νεοφιλελευθερισμός: Η σύγχυση της ημιμάθειας ή αλλιώς, 10 λόγοι που οι νεοφιλελέ θα έπρεπε να νιώθουν ντροπιασμένοι και δυστυχείς.

Για να πετύχουμε μια εννοιολογική προσέγγιση στο θέμα, τι είναι νεοφιλελευθερισμός σήμερα και πόσο πραγματικά νεοφιλελεύθεροι είναι όλοι όσοι με περηφάνια σπεύδουν να το διακηρύττουν δεξιά κι αριστερά, πρέπει, κατ’ αρχάς να ορίσουμε τις έννοιες γύρω από τις οποίες περιστρέφεται η αναζήτησή μας αυτή.

Ο φιλελευθερισμός:

Με απαρχή τον 16ο αιώνα, φιλελευθερισμός ήταν προσπάθεια υπέρβασης των θρησκευτικών πολέμων που ταλάνισαν την ευρωπαϊκή ήπειρο. Ιδεολογικά αντιτάχθηκε στη μοναρχία προτάσσοντας το αίτημα για δημοκρατία και ελευθερία του ατόμου, δηλαδή εξέφρασε την Αριστερά κατά τη Γαλλική Επανάσταση. Ήταν η ιδεολογία της νεογέννητης αστικής τάξης του 18ου αιώνα.

Ο νεοφιλελευθερισμός:

Στις δεκαετίες του 1940 και 1950, η νεοφιλελεύθερη θεωρία διέφερε αρκετά από την προσέγγιση του κλασικού φιλελευθερισμού και αντιπρότεινε μία οικονομία της αγοράς που θα ελεγχόταν από τους κανόνες ενός ισχυρού κράτους δικαίου, ένα μοντέλο που τελικά ονομάστηκε Κοινωνική Οικονομία της Αγοράς και αργότερα εφαρμόστηκε με επιτυχία στη Σκανδιναβία και τη Γερμανία.

Είναι χαρακτηριστικό πως ο υπέρμαχος των  οικονομικών της ελεύθερης αγοράς, Λούντβιχ φον Μίζες, κατέκρινε σφόδρα τη «νεοφιλελεύθερη» αντίληψη εκείνων των καιρών, που απαιτούσε μία ισχυρή κρατική παρέμβαση για να «μπαίνει τάξη στον ανταγωνισμό».

Κατά τη δεκαετία του 1980, κι ενώ οι Ευρωπαίοι αντιλαμβάνονταν τον όρο «νέο-φιλελευθερισμό» σε σχέση με τη Γερμανική κοινωνική οικονομία της αγοράς, στις ΗΠΑ εμφανίστηκε ένα άλλο κίνημα που συσχετίστηκε με τον όρο «νεοφιλελευθερισμός»: ήταν εκείνο της Αμερικανικής Αριστεράς του 1981, το οποίο οργανώθηκε γύρω από δύο περιοδικά: το "New Republic" και το "Washington Monthly". Ο "πατέρας" αυτού του κινήματος ήταν ο δημοσιογράφος Τσαρλς Πίτερς, ο οποίος δημοσίευσε το 1983 το "Μανιφέστο ενός Νεοφιλελεύθερου".

Η εννοιολογική στρέβλωση του όρου «νεοφιλελευθερισμός» επήλθε όταν ο εν λόγω όρος συνδέθηκε άμεσα με τον οικονομολόγο Μίλτον Φρίντμαν και τη Σχολή του Σικάγου. Έτσι, προκλήθηκε μία σύγχυση, που συνεχίζεται έκτοτε σ' όλον τον κόσμο σχετικά με τον όρο «νεοφιλελευθερισμός».

Ισπανόφωνοι συγγραφείς από τη Νότια Αμερική, έχουν χρησιμοποιήσει τον όρο «νεοφιλελευθερισμός» για να περιγράψουν την εξάπλωση της παγκοσμιοποίησης γενικά, επεκτείνοντας τη σύγχυση.

Οι Μαρξιστές οικονομολόγοι παρουσιάζουν τον "νεοφιλελευθερισμό" ως μία ιδεολογία που επεβλήθη από την άρχουσα τάξη για να εδραιώσει την επικράτησή της έναντι των άλλων κοινωνικών τάξεων. Η νέο-μαρξιστική σχολή παρουσιάζει τον «νεο-φιλελευθερισμό» ως εξαναγκασμό του κράτους να λειτουργεί με όρους των αγορών.

Αυτό που διδάσκεται από τη Σχολή του Σικάγο θα πρέπει κανονικά να λέγεται «Μονεταρισμός», για τη θεωρία του οποίου ο Φρίντμαν κέρδισε το βραβείο Νόμπελ Οικονομικών το 1976, οπότε και τοποθετήθηκε στη θέση του βασικού οικονομικού συμβούλου του προέδρου Ρόναλντ Ρίγκαν.

Ο μονεταρισμός εφαρμόστηκε στις ΗΠΑ και από τη Θάτσερ στο Ηνωμένο Βασίλειο. Προκάλεσε ανατρεπτικά αποτελέσματα στην αγορά εργασίας, τα οποία και οδήγησε σε κοινωνικές αναταραχές και έντονες αντιπαραθέσεις. Σήμερα ο μονεταρισμός αποτελεί θεμελιώδες σκέλος των σύγχρονων οικονομικών θεωριών που εφαρμόζονται από τις αναπτυγμένες χώρες, ενώ ονομάζεται και με τον όρο «νεοκλασικά οικονομικά».

Μετά από τα παραπάνω, νομίζω είναι εμφανείς, τουλάχιστον 10 λόγοι, για τους οποίους οι νεοφιλελεύθεροι θα έπρεπε στην ουσία να νιώθουν βαθιά προσβεβλημένοι, από τη χρησιμοποίηση του συγκεκριμένου όρου και θα όφειλαν να επαναπροσδιορίσουν τις πολιτικές τους πεποιθήσεις.

1. Ονομάστηκαν νεοφιλελεύθεροι, από άγνοια. Ο νεοφιλελευθερισμός, στις θεμελιακές απαρχές του, απαιτούσε ισχυρή κρατική παρέμβαση. Οι λεγόμενοι «νεοφιλελεύθεροι» σήμερα, απαιτούν ελάχιστη κρατική παρέμβαση και υπόσταση. Ουσιαστικά, έχουν υιοθετήσει αντιφατικό όνομα, σε σχέση με τα επιδιωκόμενά τους! Πρόκειται για κλασσική περίπτωση στρέβλωσης πολιτικών εννοιών και οικονομικής και πολιτικής ιστορίας.

2. Ονομάστηκαν νεοφιλελεύθεροι, από καταναλωτική πλάνη. Ο νεοφιλελευθερισμός, ιδίως στην Ελλάδα, ήταν ο εύηχος, ο sic τρόπος, για να γίνει ένα πολιτικό κόμμα (συνήθως, κάποιο παρακλάδι της δεξιάς) πιο εμπορικό. Δηλαδή, ο όρος «νεοφιλελευθερισμός», ήταν περισσότερο ένα διαφημιστικό τρικ, παρά ένας ουσιώδης προσδιορισμός, οποιουδήποτε πολιτικού σχηματισμού. Κάτι σαν τον Santa Claus. Είναι γνωστό, ότι ο Άγιος Βασίλειος, ουδεμία σχέση έχει με την κοκκινωπή συμπαθή γερμανική φιγούρα του Santa Claus που, κυρίως, η Coca-Cola πέτυχε να εκμεταλλευτεί με ανυπέρβλητη επιτυχία. Έτσι και οι νεοφιλελεύθεροι αποδέχτηκαν να τους αποκαλούν έτσι, αποδεχόμενοι πρωτίστως να καταναλώνουν άκριτα την πολιτική ταυτότητα, που τους απέδωσαν. Παπαγαλίζουν άκριτα, πολιτικά τσιτάτα και κενά συνθήματα, παρέχοντας απεριόριστη κλάκα, ως παθιασμένη και πιστή κομματική πελατεία.

3. Ονομάστηκαν νεοφιλελεύθεροι, από βλακεία. Διότι πέραν των παραπάνω, η επί σειρά ετών χρησιμοποίηση του όρου «νεοφιλελεύθερος» αποδεικνύει και την ολοκληρωτική απουσία κάθε ίχνους σκέψης, κάθε διάθεσης για αναζήτηση, κάθε περιέργειας, ώστε να μάθουν ή έστω, να ανακαλύψουν, τι είναι αυτό που πρεσβεύουν. Για αμφισβήτηση, δεν γεννάται καν λόγος… φευ!

4. Ως νεοφιλελευθερισμός λογίζεται από τους ίδιους τους «νεοφιλελεύθερους», η οικονομική πρακτική της Σχολής του Σικάγο, δηλαδή η μέθοδος της απορρύθμισης των αγορών. Στην ουσία, οι άνθρωποι αυτοί έχουν την πρωτοφανή ατυχία, να προσπαθούν να αναγάγουν σε ιδεολογία, έναν τρόπο λειτουργίας της οικονομίας. Είναι σαν να προσπαθούμε να αναγάγουμε σε ιδεολογία, τον τρόπο με τον οποίο ένας επιχειρηματίας διαχειρίζεται το εμπόρευμά του, η ακόμα χειρότερα, είναι σαν να προσπαθούμε να αναγάγουμε σε ιδεολογία, τον τρόπο λειτουργίας του παχέως εντέρου… Έτσι, η «θεωρία» αυτή συναντά τα ανυπέρβλητα όριά της, σε καθαρά ανθρωπιστικές έννοιες, όπως η ελευθερία, η αξιοπρέπεια, η αγάπη. Μπροστά σε αυτά τα εννοιολογικά θηρία, ο νους του κάθε νεοφιλελεύθερου δείχνει ευθεία γραμμή…

5. Οι «νεοφιλελεύθεροι» είναι ένα από τα σπάνια φαινόμενα ανθρώπινης μικρόνοιας, σύμφωνα με το οποίο, οι άνθρωποι επιδιώκουν, όχι ένα καλύτερο μέλλον για την ανθρωπότητα αλλά για την ευημερία των οικονομικών δεικτών. Δηλαδή, σε αντίθεση με τον ανθρωπισμό, τον φιλελευθερισμό και όλα τα κινήματα, που είχαν θέσει ως στόχο τον άνθρωπο («πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος», έλεγε ο Πρωταγόρας), οι νεοφιλελεύθεροι στοχεύουν να ιδρύσουν και να καθιερώσουν την δεικτο-κρατική πρωτοκαθεδρία των αγορών. Δεν θυμάμαι άλλη περίπτωση, που οι άνθρωποι να επιδίωξαν με τόση ένταση να γίνουν αντικείμενα της ιστορίας κι όχι τα ενεργούντα υποκείμενα αυτής.

6. Ο νεοφιλελευθερισμός, ιδίως στην Ελλάδα, πάσχει από τη θεσμική δομή της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δηλαδή, ο μονεταρισμός, ως οικονομική πρακτική, συνδέεται άμεσα με την παροχή χρήματος στην αγορά και τον έλεγχο του πληθωρισμού. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όμως, τόσο η παροχή χρήματος, όσο και ο έλεγχος του πληθωρισμού, γίνεται αποκλειστικά από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Επομένως, αφού το κάθε κράτος-μέλος στερείται των βασικών μονεταριστικών του μεθόδων κι εργαλείων, η εφαρμογή νεοφιλελεύθερων μοντέλων, σε κρατική κλίμακα, είναι καταδικασμένη σε αέναη αποτυχία. Η επιδίωξη ενός κρατικού νεοφιλελεύθερου μοντέλου, εντός της ΕΕ, είναι σαν να προσπαθούμε να κάνουμε κηδεία με ξένα κόλλυβα.

7. Ένα σημαντικό πρόβλημα των νεοφιλελεύθερων, ήταν… το Νόμπελ που κέρδισε ο πατέρας του νεοφιλελευθερισμού, ο Μίλτον Φρίντμαν. Θεώρησαν ότι το Νόμπελ σηματοδοτούσε, ότι είχε κατακτηθεί η μόνη οικονομική αλήθεια στον πλανήτη. Δέχτηκαν ισχυρό πλήγμα, το 2011, όταν το Νόμπελ οικονομίας πήγε στους καθηγητές, Τόμας Σάρτζεντ και Κρίστοφερ Σιμς. «Η βράβευσή τους αποτελεί ένα ακόμη πλήγμα για τη σχολή του Σικάγου και τους οικονομολόγους που προώθησαν και επέβαλαν στην διεθνή οικονομική πολιτική τις θεωρίες της ισορροπίας μέσω των αρύθμιστων, ανεξέλεγκτων αγορών. Οι οικονομολόγοι αυτοί απέσπασαν τα περισσότερα βραβεία στη δεκαετία του '90. Σήμερα βρίσκονται κολλημένοι στον τοίχο, καθώς αρκετοί πολιτικοί, αλλά και συνάδελφοί τους, αποδίδουν το κραχ του 2008 στην αποτυχία των περιβόητων «αυτορυθμιζόμενων αγορών» τους». Δηλαδή, τα είδωλα των νεοφιλελεύθερων γκρεμίζονται…

8. Ένα, επίσης, πολύ σημαντικό πρόβλημα των νεοφιλελεύθερων είναι, ότι όπου κι αν εφαρμόστηκαν οι συνταγές τους, απέτυχαν οικτρά και οδήγησαν σε κοινωνικές αναταραχές, οικονομική αστάθεια και πολιτικές κρίσεις. Αλλά σε συνέχεια των παραπάνω, υπό στοιχεία 2 και 3, ουδέποτε ασχολήθηκαν να μάθουν για τις αποτυχίες αυτές, ώστε να επαναπροσδιορίσουν τη στάση τους. Η μακαριότητα της άγνοιας, βλέπετε…

9. Ίσως, το σημαντικότερο πρόβλημα των νεοφιλελεύθερων, είναι ότι με μεγάλη ευκολία απαιτούν συνήθως, πολύ σκληρές μεταρρυθμίσεις, ώστε να βελτιωθούν οι μακροοικονομικοί δείκτες. Το πρόβλημα δεν είναι καθ’ αυτή η απαίτηση μεταρρυθμίσεων. Το πρόβλημα, δημιουργείται, όταν οι μεταρρυθμίσεις αρχίζουν να θίγουν τους ίδιους. Τότε οι πάλαι ποτέ νεοφιλελεύθεροι, γίνονται… κόκκινοι. Κόκκινοι, γενικώς. Κόκκινοι αγρότες, κόκκινοι δικηγόροι, κόκκινοι γιατροί κλπ. Γιατί, τελικά, καλός είναι ο νεοφιλελευθερισμός, όσο στην κιμαδομηχανή του αλέθει άλλους…

10. Τέλος, ο νεοφιλελευθερισμός συναντά τα όρια της ύπαρξής του, σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Διότι, σε περιόδους οικονομικής κρίσης, όλοι όσοι διερρήγνυαν τα ιμάτιά τους, απαιτώντας ελάχιστη κρατική παρέμβαση, ξαφνικά ενθυμούνται το κράτος και ζητούν από αυτό, να βάλει τάξη, στο χάος που δημιούργησαν, πχ με ανακεφαλαιοποίηση των κατ’ εξοχήν πρεσβευτών του νεοφιλελευθερισμού, δηλαδή των τραπεζών...

Γράμμα στον Πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου

Αγαπητέ κύριε Πρόεδρε,

Ήθελα εδώ και πολύ καιρό να σας εκφράσω τα θερμά μου συγχαρητήρια για την πρωτοβουλία που πήρατε να στηρίξετε δημοσίως το «ΝΑΙ» στο δημοψήφισμα του Ιουλίου του 2015.

Η πρωτοβουλία αυτή σηματοδότησε την σταθερή προσήλωση του «πρώτου επιστημονικού συλλόγου της χώρας» στην Ευρωπαϊκή προοπτική όλων μας. Συστρατευτήκαμε με πλήθος επίλεκτων προσωπικοτήτων της χώρας, όπως ο κος Τζήμερος, ο κος Καμίνης, ο κος Γεωργιάδης, ο κος Σαμαράς, ο κος Βενιζέλος, η κα Γεννηματά και από τον χώρο των ΜΜΕ, ο κος Μπογδάνος («ΣΚΑΙ»), η κα Σαράφογλου («ΜEGA») κα. Με την ευκαιρία αυτής της επιστολής, δεν Σας κρύβω, ότι ένιωσα ιδιαίτερα περήφανος για αυτή την ιδεολογική και διανοητική μας πρωτοκαθεδρία.

Προτείνατε ένα επίπονο «ναι», ώστε να μείνουμε στο σκληρό πυρήνα της Ευρώπης και να συνταχθούμε με τις απαιτήσεις των πιστωτών της χώρας, οι οποίες, κατά τους κυβερνώντες, ονομάζονται «μεταρρυθμίσεις».

Γνωρίζατε εξ αρχής, ότι στις «μεταρρυθμίσεις» αυτές συμπεριλαμβάνονταν τόσο οι αλλαγές του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας, όσο και οι αλλαγές στο ασφαλιστικό. Παρόλα ταύτα, Εσείς, με παρρησία και τόλμη, τολμήσατε να υπερβείτε τα μέχρι τότε δεδομένα και να θέσετε το καλό της χώρας πάνω από το συντεχνιακό συμφέρον. Σας θαύμασα. Σχεδόν δάκρυσα (όπως και ο κος Μπογδάνος), όταν διάβασα την ανακοίνωσή Σας.

Τα ιστορικά γεγονότα είναι, βεβαίως, γνωστά. Το «ΝΑΙ» ηττήθηκε εκλογικά. Βλέπετε, η αδαής Ελληνική κοινωνία δεν πρόλαβε να καταναλώσει τις υπερποσότητες φόβου που της διοχετεύθηκαν. Ψήφισε «ΟΧΙ».

Στο σημείο αυτό, επιτρέψατέ μου μια παρέκβαση. Θεωρώ το εκλογικό αποτέλεσμα εξωφρενικό! Πρέπει να εφευρεθούν πιο πρόσφορες μέθοδοι χρήσης αυτού του πολιτικού όπλου, δηλαδή του φόβου, ώστε να είναι πιο αποδοτικό και να οδηγεί στην άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση. Δεν μπορεί να ψηφίζει ο καθένας ότι θέλει.

Κλείνοντας την παρέκβαση, επανέρχομαι στο θέμα μου, υπενθυμίζοντας την ολοκληρωτική πολιτική επικράτηση του «ΝΑΙ». Ευτυχώς, ο πρωθυπουργός μας, κος Τσίπρας, συντάχθηκε επί της ουσίας με τις θέσεις του «ΝΑΙ» και δεν έθεσε σε διακινδύνευση τα τόσα πλεονεκτήματα από τη συμμετοχή της χώρας μας στην ΕΕ.

Θεωρώ υψίστης σημασίας την συνδρομή Σας σε αυτή την επικράτηση. Μάλιστα, είναι τέτοιος ο θαυμασμός μου προς τις ενέργειές Σας, ώστε, παραβλέπω τις κραυγές που αποδίδουν πρόδηλη αντισυνταγματικότητα, στην ανομιμοποίητη μεταβολή της  λαϊκής βούλησης. Δεν επιθυμώ να επεκταθώ σε αυτό το θέμα, τουλάχιστον όχι σε αυτή μου την επιστολή.

Ωστόσο, τώρα, μόλις 6 μήνες μετά από εκείνο το αξιέπαινο «ναι», προτείνετε και ήδη οδηγείτε όλους τους δικηγόρους της χώρας σε αποχή –και δη, διαρκείας- επειδή ακριβώς ήρθε η ώρα των μεταρρυθμίσεων, στις οποίες πριν από 6 μήνες είπατε εκείνο το τολμηρό, αξιοθαύμαστο και περήφανο «ναι».

Γνωρίζω ότι δεν πάσχετε από διπολική διαταραχή. Ουδόλως θα ήθελα να αποδώσω στην προγενέστερη εκείνη θέση Σας, τον χαρακτηρισμό της «σημαίας ευκαιρίας» και πάντως, σε καμία περίπτωση –και παρακαλώ, αυτό να τονιστεί- δεν συναρτώ εκείνη την τόσο ευρωπαϊκή και προσήκουσα θέση Σας, από καμία εξάρτηση, κομματική, πολιτική, οικονομική ή/και συνδικαλιστική. Προς Θεού, δεν θα τολμούσα ποτέ μια τέτοια ύβρη.

Σας γράφω τούτη την επιστολή, διότι στον παρόντα χρόνο αδυνατώ να συλλάβω το μεγαλείο της σκέψης και της δράσης Σας. Ομολογώ ότι το σύνολο της συνδικαλιστικής μας δράσης στέκεται πολύ πάνω από τη δική μου φτωχή διανόηση και για το λόγο αυτό, Σας απευθύνω προκαταβολικά την ειλικρινή απολογία μου. Αντιλαμβάνομαι ως εγγενή αδυναμία μου, να είμαι πεισματάρης και αργός στην αντίληψη και σε αυτές τις αιτίες αποδίδω την επιμονή μου να διαμαρτυρηθώ εγγράφως για αυτή την όλως πρόσφατη συνδικαλιστική μας θέση.

Βλέπετε, τη θεωρώ πισωγύρισμα. Δηλαδή, τώρα δεν θέλουμε να είμαστε στο σκληρό πυρήνα της Ευρώπης; Δεν συντασσόμαστε με την Ευρώπη και το Ευρώ; Θέλουμε να παραμείνουμε μια μπουρζουαζία του Ευρωπαϊκού Νότου; Θέλουμε να διατηρήσουμε σε ισχύ και λειτουργία το κακέκτυπο της σοβιετίας, όπως χαρακτηρίζει τη χώρα μας ο κος Τζήμερος ή ο κος Μπογδάνος;

Ναι, ναι, καταλαβαίνω απόλυτα ότι τόσο καιρό που έβγαιναν σωρηδόν οι διαταγές πληρωμής αυτό σήμαινε πρόσθετη εργασία για εμάς, καταλαβαίνω ότι ο νόμος 3869/2010 (ας τον λέμε Νόμο Κατσέλη, για συντομία) ήταν πρόσθετη δικηγορική ύλη, καταλαβαίνω ότι οι μεταρρυθμίσεις ήταν καλές, αφού, μέχρι τώρα, αφορούσαν και επιρρίπτονταν στους άλλους.

Αλλά, κε Πρόεδρε, με θλίβει και με τρομάζει η αντίδρασή Σας αυτή! Ξέρετε, εγώ είμαι άνθρωπος αξιόπιστος. Είμαι άνθρωπος με πάγιες θέσεις και σχεδόν αμετακίνητα συντηρητικός. Θέλω ασφάλεια. Θέλω Ευρώπη. Θέλω ευρώ. Θέλω σκληρό ευρωπαϊκό πυρήνα. Για να το περιγράψω εικονοκλαστικά, είμαι ο κυρ Παντελής, στο τραγούδι του Πάνου Τζαβέλα.

Πολύ φοβάμαι ότι με την αποχή μας αυτή, είμαστε ανακόλουθοι απέναντι σε όλα όσα αγωνιστήκαμε να πετύχουμε τον περασμένο Ιούλιο. Διακυβεύουμε την Ευρωπαϊκή προοπτική της χώρας, διακυβεύουμε το ευρώ, διακυβεύεται η ίδια μας η αξιοπιστία, απέναντι στην Ελληνική κοινωνία.

Για τους λόγους αυτούς κε Πρόεδρε, παρακαλώ πολύ, να μείνετε συντεταγμένοι στην θέση που με τόση περηφάνια είχατε εκφράσει για εμάς, χωρίς εμάς, τον περασμένο Ιούλιο. Παρακαλώ να λάβετε εκείνες τις πρωτοβουλίες, με τις οποίες θα διασφαλιστεί ότι θα ανοίξουν τα ΑΤΜ, ότι θα μείνουμε στον σκληρό πυρήνα της Ευρώπης και στο ευρώ.

Κάνετε Εσείς αυτό που πρέπει, κε Πρόεδρε και μην ανησυχείτε για τις ασφαλιστικές μου εισφορές. Γνωρίζατε εξ αρχής ότι το «ΝΑΙ» της υποτέλειας είχε συνέπειες. Γνωρίζατε εξ αρχής ότι το «ΝΑΙ» της υποτέλειας θα είχε «θύματα».

Κι Εσείς αποδεχτήκατε πριν από 6 μήνες, να είμαι κι εγώ ένα από αυτά. Δεν πειράζει, κε Πρόεδρε. Αρκεί που μείναμε ευρώ. Αρκεί που κάποιοι έχουν ευρώ. Και βέβαια, ευτυχώς που μείναμε στο σκληρό πυρήνα της Ευρώπης. Δεν αντέχω καν στην ιδέα της μαλακής περιφέρειας…

Κόρινθος, 12 Ιανουαρίου 2016

Με απεριόριστη εκτίμηση

Μάριος Μαρινάκος

ΥΓ: Η επιστολή απευθύνεται σε έναν φανταστικό Πρόεδρο του Δικηγορικού Συλλόγου. Οποιαδήποτε ομοιότητα με πρόσωπα ή/και γεγονότα είναι εντελώς τυχαία.

Δάνεια σε συνάλλαγμα: Γνωρίζαμε πόσο αθώα και ακίνδυνα είναι; (μέρος 2ο)

Το 2008 το ΔΝΤ επανέρχεται, πλέον, στο θέμα, αυτή τη φορά όχι έμμεσα, αφού δεν έμεινε στην απλή αναφορά των κινδύνων από αυτά τα δάνεια αλλά με μια ξεκάθαρη σύσταση προς το Αυστριακό τραπεζικό σύστημα. Έτσι, με την υπ’ αριθμ 08/190 Έκθεσή του, η οποία ολοκληρώθηκε στις 22 Μαΐου 2008, προβαίνει σε μια σειρά συστάσεων προς τις Αυστριακές αρχές.

Πριν όμως φτάσουμε στις Συστάσεις ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο το ΔΝΤ αντιμετωπίζει τον δανεισμό σε ξένο νόμισμα, είναι η αναφορά στη σελίδα 2, όπου αναφέρει

Εικόνα 1 - IMF Country Report No. 08/190, σελίδα 1

Μετάφραση: «Το αυστριακό χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι γενικά ισχυρό. Η ταχεία επέκταση του χρηματοπιστωτικού συστήματος στις αναδυόμενες αγορές της Ευρώπης έφερε υψηλότερα κέρδη και διαφοροποίηση, αλλά και μεγαλύτερες ευπάθειες, κυρίως στον πιστωτικό κίνδυνο, συμπεριλαμβανομένου αυτού που συνδέεται με τον δανεισμό σε ξένο νόμισμα, σε αυτές τις χώρες».

Το Ταμείο, λοιπόν, πιο καθαρά από ποτέ, διαπιστώνει ότι ο δανεισμός σε ξένο νόμισμα συνιστά ευπάθεια για το τραπεζικό σύστημα. Ήδη, δηλαδή από την πρώτη σελίδα της έκθεσης είχε καταστεί ορατή και αντιληπτή η πρόθεση του ΔΝΤ να προχωρήσει σε συστάσεις, ώστε να αντιμετωπιστεί η εν λόγω ευπάθεια.

Στο πλαίσιο αυτό, ειδικά για το τραπεζικό σύστημα και για τα δάνεια σε ξένο νόμισμα, το Ταμείο σύστησε, με ένταση (όπως βλέπετε παρακάτω, η προτεραιότητα της σύστασης, στη σελίδα 8 έχει οριστεί σε «υψηλή»)

Εικόνα 2 - IMF Country Report No. 08/190, σελίδα 8

Μετάφραση: «Να διασφαλιστεί ότι οι τράπεζες συνεχίζουν να διαχειρίζονται τον έμμεσο πιστωτικό κίνδυνο που απορρέει από τα δάνεια σε ξένο νόμισμα , τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, και να προωθηθεί η ευαισθητοποίηση των δανειοληπτών για τους κινδύνους».

Η έκθεση έχει πολλαπλές αναφορές στα δάνεια αυτά και στη σελίδα 9 επισημαίνεται

Εικόνα 3 - IMF Country Report No. 08/190, σελ 9

Μετάφραση: «…Ένα ασυνήθιστο χαρακτηριστικό της αυστριακής οικονομίας είναι η ισχυρή ζήτηση για δάνεια σε ξένο νόμισμα. Οι αρχές έχουν λάβει μέτρα για να αυξήσουν την ευαισθητοποίηση σχετικά με τον συναλλαγματικό κίνδυνο και την ενίσχυση της τραπεζικής διαχείρισης κινδύνου αυτών των δανείων, και καθώς οι διαφορές των επιτοκίων έχουν μειωθεί, η αναλογία των δανείων σε ξένο νόμισμα στο σύνολο των δανείων έχει αρχίσει να μειώνεται…»

Ενώ στη σελίδα 34 επαναλαμβάνεται η σύσταση μαζί με προτεινόμενες δράσεις για την αντιμετώπιση του προβλήματος, ως ακολούθως:

Εικόνα 4 - IMF Country Report No. 08/190, σελ 34

Μετάφραση: «Σύσταση: Συνέχεια παρακολούθησης εκ του σύνεγγυς του δανεισμού σε ξένο νόμισμα από τις τράπεζες σε μη αντισταθμισμένους εγχώριους πελάτες, κυρίως από τις μικρές τράπεζες οι οποίες συμμετέχουν ενεργά σε αυτά τα δάνεια, και να εξασφάλιση ότι ο αρμόζουσα κατάλληλη διαχείριση κινδύνων ακολουθείται για αυτά τα δάνεια

Εκτέλεση: Το 2003 , η FMA δημοσίευσε τις ελάχιστες προδιαγραφές για τη χορήγηση και τη διαχείριση των δανείων σε ξένο νόμισμα. Η FMA και OeNB έχουν εισαγάγει μια πρωτοβουλία που στοχεύει στην αύξηση της ευαισθητοποίησης του κινδύνου των δανειοληπτών και έχουν συστήσει ενισχυμένες εποπτικές αναφορές σε σχέση με τον δανεισμό σε ξένο νόμισμα . Τα δάνεια σε ξένο νόμισμα είναι κανονικό μέρος της άσκησης προσομοίωσης ακραίων καταστάσεων της OeNB και κάλυψης στην Έκθεση για τη Χρηματοπιστωτική Σταθερότητα. Οι ρυθμιστικές εκθέσεις σχετικά με τον δανεισμό σε ξένο νόμισμα έχουν επεκταθεί και καλύπτουν πλέον πληροφορίες σχετικά τόσο με τη δομή αποπληρωμής των δανείων, όσο και τη χρήση των οχημάτων αποπληρωμής. Ένα λεπτομερές ερωτηματολόγιο σχετικά με ανοίγματα σε ξένο νόμισμα των θυγατρικών αυστριακών τραπεζών στην CESE έχει αποσταλεί στις μεγαλύτερες αυστριακές τράπεζες που δραστηριοποιούνται στην περιοχή. Μια ανάλογη ανασκόπηση πραγματοποιήθηκε επίσης το 2006».

Η ευπάθεια, λοιπόν, του δανεισμού σε ξένο νόμισμα, έπρεπε να αντιμετωπιστεί. Και αυτό απαιτούσε όχι μόνο διαδικασίες ευαισθητοποίησης κι ενημέρωσης των δανειοληπτών αλλά και εσωτερικές –διατραπεζικές- διαδικασίες για περιορισμό των χορηγούμενων δανείων σε ξένο νόμισμα.

Μάλιστα, το ίδιο έτος (2008), το ΔΝΤ επανήλθε στο θέμα του δανεισμού σε ξένο νόμισμα, αλλά αυτή τη φορά, δεν αναφέρθηκε μόνο στην Αυστρία αλλά συνολικά για το δανεισμό σε ξένο νόμισμα, με σημείο αναφοράς τις αναπτυσσόμενες χώρες της ΕΕ.

Έτσι, με νέα έκθεσή του, την από Ιουλίου 2008 και υπ’ αριθμ WP/08/173, αναλύει τα δομικά χαρακτηριστικά και τους συστημικούς κινδύνους που γεννώνται από το δανεισμό σε ξένο νόμισμα. Η Έκθεση αυτή είχε κυρίως μακροοικονομικά στοιχεία σχετικά με τις επιπτώσεις των δανείων σε συνάλλαγμα που μόνο όσοι έχουν οικονομικές γνώσεις μπορούν να εκτιμήσουν.

Η αντίδραση της Αρχής για την Οικονομική Αγορά της Αυστρίας και της Αυστριακής Κεντρικής Τράπεζας

          Η αντίδραση της FMA (=Financial Market Authority = Αρχή για την Οικονομική Αγορά) και της Αυστριακής Κεντρικής Τράπεζας (OeNB) στα παραπάνω μηνύματα του ΔΝΤ υπήρξε άμεση. Στις 10 Οκτωβρίου του έτους 2008 η Αυστριακή Κεντρική Τράπεζα εξέδωσε σύσταση με την οποία σταματούσε την χορήγηση δανείων σε ξένο νόμισμα. Η εν λόγω αναφορά περιλαμβάνεται στην από 22 Μαρτίου 2010 Έκθεση της FMA (=Financial Market Authority = Αρχή για την Οικονομική Αγορά), όπου στη σελίδα 2 αυτής αναφέρεται ότι

Εικόνα 5 - Η από 22 Μαρτίου 2010 Έκθεση της FMA (σελ 2) με αναφορά στην διεθνή κριτική που δέχτηκε η Αυστρία για το εν λόγω ζήτημα

Μετάφραση: «Ο εξαιρετικός όγκος των δανείων σε ξένο νόμισμα και των δανείων με οχήματα αποπληρωμής που χορηγήθηκαν στα νοικοκυριά της Αυστρίας είναι πολύ μεγάλος σε σχέση με διεθνή σύγκριση και φιλοξενεί έναν εν δυνάμει συστημικό κίνδυνο (ιδίως όσον αφορά τη σταθερότητα των χρηματοπιστωτικών αγορών). Αυτή η συνθήκη έχει επίσης έντονα επικριθεί από Διεθνείς Οικονομικούς Οργανισμούς (ιδίως από το ΔΝΤ, την Παγκόσμια Τράπεζα και την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανοικοδόμησης και Ανάπτυξης (EBRD) σε τακτική βάση και μπορεί να υπονομεύσει την φήμη της Αυστρίας ως οικονομικής αγοράς».

Σε πρώτη φάση, πέρα από την κριτική και τις συστάσεις του ΔΝΤ, η αρμόδια οικονομική Αρχή της Αυστρίας, αποκαλύπτει ότι το επίδικο ζήτημα είχε επικριθεί έντονα και σε τακτική βάση από διεθνείς και Ευρωπαϊκούς Οργανισμούς, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Ανοικοδόμησης και Ανάπτυξης (EBRD). Δυστυχώς, από την έρευνα δεν προέκυψαν τα σχετικά έγγραφα.

Πάντως, το πρόβλημα της χορήγησης δανείων σε ξένο νόμισμα, είχε εντοπιστεί και είχε εκτιμηθεί σε παρελθοντικό χρόνο, και πάντως, πριν οι Ελληνικές τράπεζες εφεύρουν και πουλήσουν ευρέως το εν λόγω «προϊόν» τους. Είχε ήδη διαπιστωθεί ότι τα «δάνεια» αυτά αποτελούσαν επικίνδυνα προϊόντα, που δημιουργούσαν κινδύνους αφενός για την χρηματοπιστωτική σταθερότητα μιας οικονομικά εύρωστης χώρας, όπως η Αυστρία αλλά και κίνδυνο για τη φήμη της, ως οικονομικής αγοράς. Αμέσως παρακάτω, η ίδια έκθεση, στη σελίδα 2 αναφέρει ότι 

Εικόνα 6 - Η από 22 Μαρτίου 2010 Έκθεση της FMA (σελ 2) με αναφορά στην προηγούμενη Σύσταση του 2008 για την παύση χορηγήσεων δανείων σε ξένο νόμισμα. Η σύσταση αυτή επαναλαμβάνεται εκ νέου και στην εν λόγω Έκθεση.

Μετάφραση: «…Τον Οκτώβριο του 2008 η ΑΚΤ – σύμφωνα με την καταστατική εντολή της να διαφυλάσσει το εθνικό οικονομικό συμφέρον διατηρώντας ένα αποτελεσματικό τραπεζικό σύστημα και τη σταθερότητα της οικονομικής αγοράς (Άρθρο 69 παρ. 1 του Τραπεζικού Νόμου) – συνέστησε στα πιστωτικά ιδρύματα να σταματήσουν τη χορήγηση δανείων σε ξένο νόμισμα προς τα νοικοκυριά»

               

Στην ίδια έκθεση, στη σελίδα 3, τονίζεται ότι

Εικόνα 7 - Η από 22 Μαρτίου 2010 Έκθεση της FMA (σελ 3)

Μετάφραση: «Εξαιτίας των κινδύνων που αναφέρθηκαν παραπάνω, τα δάνεια σε ξένο νόμισμα προς ιδιώτες καταναλωτές δεν είναι κατάλληλο σαν μαζικό προϊόν, αλλά απαρτίζει ένα ειδικό προϊόν για το οποίο είναι απαραίτητο να λαμβάνεται υπόψη κάθε ειδική περίπτωση και η συγκεκριμένη κατάσταση του κάθε υποψήφιου πελάτη. Σε αυτή τη βάση του Άρθρου 39 του Τραπεζικού Νόμου, τα δάνεια σε ξένο νόμισμα είναι ιδιαιτέρως ακατάλληλα σαν ένα πρότυπο ενυπόθηκο οικονομικό προϊόν για τους καταναλωτές. Τα πιστωτικά ιδρύματα πρέπει να δείξουν αυξημένη προσοχή για να παράσχουν τις απαραίτητες πληροφορίες για τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και τους κινδύνους που συνδέονται με αυτό το προϊόν»

Ενόψει των παραπάνω, η FMA (=Financial Market Authority = Αρχή για την Οικονομική Αγορά), όρισε πολύ συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μόνο υπό την πλήρωση των οποίων θα ήταν δυνατή η χορήγηση δανείων σε ξένο νόμισμα. Οι προϋποθέσεις αυτές δεν διαφέρουν ουσιωδώς από τους προταθέντες ήδη με την επίδικη αγωγή και τις προτάσεις ισχυρισμούς μας. Εν προκειμένω, οι προϋποθέσεις αυτές παρατίθενται, τόσο στην αρχική τους εμφάνιση (δηλαδή, αυτούσια η σελίδα του αγγλώφωνου κειμένου), όσο και σε μετάφραση, ώστε να διαπιστωθεί ότι οι ενάγοντες, δεν εστιάσαμε τη σκέψη μας σε κάτι πρωτότυπο και πάντως παγκοσμίως πρωτοεμφανιζόμενο.

Από τα παραπάνω αποδεικνύεται ότι, οι δικοί μας, σημερινοί προβληματισμοί, είχαν ήδη απασχολήσει άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ και πληθώρα διεθνών οργανισμών, οι οποίοι είχαν ήδη από το 2008 διαμορφώσει αυστηρό πλαίσιο για τη χορήγηση των επίδικων δανείων. Άλλωστε, οι σκέψεις και οι ισχυρισμοί μας δεν διαφέρουν, στην ουσία και το περιεχόμενό τους από την κοινή λογική. Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται στη σελίδα 5 της εν λόγω Έκθεσης όπου ορίζονται οι προϋποθέσεις χορήγησης των εν λόγω δανείων:

 

Εικόνα 8 - Η από 22 Μαρτίου 2010 Έκθεση της FMA (σελ 5)

Μετάφραση: «Χορήγηση νέων δανείων σε ξένο νόμισμα

5. Γενικά τα πιστωτικά ιδρύματα δεν πρέπει να εγκρίνουν δάνεια σε ξένο νόμισμα στους καταναλωτές. Νέα δάνεια μπορούν να εγκριθούν μόνο στις ακόλουθες κατηγορίες ατόμων:

α. Άτομα με ικανό εισόδημα στο ίδιο νόμισμα. Το νόμισμα στο οποίο θα πληρώνονται το κεφάλαιο και ο τόκος πρέπει να είναι το ίδιο με το νόμισμα του εισοδήματος, από το οποίο θα εξυπηρετείται το δάνειο.

β. Δανειολήπτες οι οποίοι προσδοκούν άλλα έσοδα στο νόμισμα στο οποίο εξυπηρετείται το δάνειο και σκοπεύουν να πληρώσουν το δάνειο χρησιμοποιώντας τα έσοδα αυτά, για παράδειγμα με τη χρήση ομολόγων ξένων νομισμάτων με συγκεκριμένο χρόνο εξαγοράς (όπου το ομόλογο έχει ήδη συναφθεί για ποσό τουλάχιστον ίσο με το ονομαστικό ποσό του δανείου κατά το χρόνο της εκταμίευσης), με την πώληση ακινήτων σε ξένο νόμισμα (όπου η πραγματική βούληση πώλησης θα πρέπει να υπάρχει κατά το χρόνο  εκταμίευσης του δανείου και οι διαδικασίες της πώλησης, βασισμένες σε ρεαλιστικές εκτιμήσεις της αγοραίας αξίας ή του συμβατικά συμφωνημένου τιμήματος είναι τουλάχιστον ίσες με το ονομαστικό ποσό του δανείου) ή πουλώντας μετοχές μιας εταιρείας που χρηματοδοτούνται στο ίδιο νόμισμα.

γ. Άτομα αυξημένων εισοδημάτων με άριστη πιστοληπτική ικανότητα. Ο δανειολήπτης κατατάσσεται στην κατηγορία των πελατών που ταξινομούνται ως «άτομα αυξημένων εισοδημάτων» σύμφωνα με τις εσωτερικές κατευθυντήριες γραμμές του πιστωτικού ιδρύματος και στους οποίους έχει αποδοθεί η υψηλότερη πιστοληπτική διαβάθμιση…»

Κατ’ αρχάς, λοιπόν, τα πιστωτικά ιδρύματα ΔΕΝ ΕΠΡΕΠΕ ΝΑ ΧΟΡΗΓΟΥΝ ΔΑΝΕΙΑ ΣΕ ΞΕΝΟ ΝΟΜΙΣΜΑ. Νέα δάνεια σε ξένο νόμισμα θα μπορούσαν να χορηγηθούν μόνο εφόσον τηρούνταν οι προρρηθείσες και κατά την κοινή λογική διαπιστούμενες ως εύλογες, προϋποθέσεις.

Τον ίδιο περίπου καιρό, το 2008, η Τράπεζα της Ελλάδας επισήμαινε τον κίνδυνο πτώχευσης των δανειοληπτών, από χορηγήσεις σε νόμισμα κυμαινόμενης ισοτιμίας.

Η Έκθεση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας για το έτος 2008.

Παρά το γεγονός ότι οι κίνδυνοι, που γεννούν τα εν λόγω "δάνεια" φαίνεται να τελεί σε γνώση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδας, ο τελευταίος δεν έλαβε καμία ανάλογη ή αντίστοιχη πρωτοβουλία, σαν αυτές που έλαβαν τον ίδιο καιρό οι αρμόδιες οικονομικές αρχές της Αυστρίας...

Δάνεια σε συνάλλαγμα: Γνωρίζαμε πόσο αθώα και ακίνδυνα είναι;

Σε συνέχεια δυο προηγούμενων αναρτήσεών μου (που είναι διαθέσιμες εδώ και εδώ), στις οποίες ερευνήθηκε κυρίως η νομιμότητα των δανείων σε συνάλλαγμα, ήρθε η ώρα να δούμε και την ουσιαστική επικινδυνότητα των εν λόγω προϊόντων.

Πρώτα-πρώτα ξεκινάμε την αναζήτησή μας, από τα κεκτημένα της διεθνούς εμπειρίας.

1. Το Ευρωπαϊκό προηγούμενο
1.a. Οι αιτίες δημιουργίας ενός δανείου σε ελβετικό φράγκο
Ευλογοφανείς αιτίες για τη δημιουργία ενός καταναλωτικού προϊόντος σε ελβετικό φράγκο θα μπορούσαν να είναι τόσο η απόκτηση καταναλωτικών αγαθών απευθείας στο εν λόγω νόμισμα, όσο και η ύπαρξη εισοδημάτων απευθείας στο νόμισμα της Ελβετίας. Ιδίως αυτή η δεύτερη συνθήκη θα λειτουργούσε ως φυσική αντιστάθμιση κάθε συναλλαγματικού κινδύνου.

Τα παραπάνω γεγονότα είναι και κατά το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο οι κύριες αιτίες, στις οποίες οφείλεται η δημιουργία αυτών των δανείων, κατά πρώτο λόγο στην Αυστρία. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την από 4 Αυγούστου 2004, έκθεσή του (IMF Country Report No. 04/238) στην Αυστρία πάνω από το 20% των δανείων χορηγήθηκαν σε ελβετικό φράγκο (βλ. σημείωση 18, σελ 11, της Έκθεσης). Στο κεφάλαιο με τίτλο “C. Foreign Currency Lending” (=Δανεισμός σε ξένο νόμισμα), που έχει ακριβώς ως ακολούθως

Εικόνα 1 - ΔΝΤ (Country Report No. 04/238), Ημερομηνία: 04-08-2004

Το Ταμείο αναφέρεται στις αιτίες δημιουργίας του επίδικου προϊόντος, διαπιστώνοντας ότι «Επιπρόσθετα με τα χαμηλά επιτόκια, η ζήτηση για αυτά τα δάνεια φαίνεται να οδηγείται από συγκεκριμένους αποκλειστικά Αυστριακούς παράγοντες. Τα δάνεια αυτά αρχικά έγιναν δημοφιλή στα δυτικά της χώρας, όπου πολλοί δανειολήπτες είχαν φυσική αντιστάθμιση στο Ελβετικό Φράγκο (πχ όντας εργαζόμενοι στην Ελβετία και αμειβόμενοι σε Ελβετικά Φράγκα). Η δημοσιοποίηση ότι πολλοί από αυτούς τους πρώιμους δανειολήπτες είχαν προβεί σε σημαντικές εξοικονομήσεις λόγω των χαμηλών επιτοκίων και την απουσία επιβλαβών διακυμάνσεων των συναλλαγματικών ισοτιμιών εξάπλωσε τη ζήτηση σε όλη τη χώρα. Οι οικονομικοί σύμβουλοι μπορεί επίσης, έχουν παίξει κάποιο ρόλο μέσω της εντατικής εμπορικής προώθησης του οφέλους αυτών των δανείων. Αν και τα δάνεια αυτά συναντώνται πλέον σε όλη τη χώρα, είναι ιδιαίτερα συγκεντρωμένα στις μικρότερες τράπεζες και στη δυτική περιοχή της χώρας».

Αυτή είναι η ιστορικά πρώτη εμφάνιση των δανείων σε ελβετικό φράγκο σε κείμενο θεσμικού διεθνούς οικονομικού φορέα, όπως είναι το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Από τη στιγμή της δημιουργίας της Ευρωπαϊκής Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ).

Στη σημείωση 22 της ίδιας έκθεσης (σελ 14) το Ταμείο διαπιστώνει ότι υπάρχει μακροοικονομικός κίνδυνος για τις τράπεζες της χώρας από την χορήγηση κεφαλαίων που δεν έχουν αντισταθμιστεί, αλλά δεν κρίνεται σημαντικός. Περαιτέρω, στη σημείωση 25 της σελίδας 14, αναφέρεται ότι:

Εικόνα 2 - ΔΝΤ (Country Report No. 04/238), Ημερομηνία: 04-08-2004

Μετάφραση: «Όπως είναι γνωστό από την εμπειρία άλλων χωρών, προβλήματα μπορούν εύκολα να προκύψουν για τις τράπεζες σε σχέση με τα δάνεια σε ξένο νόμισμα σε εγχώριους πελάτες, ακόμη και όταν οι ίδιες οι τράπεζες είναι πλήρως καλυμμένες. Σημαντικές δυσμενείς μεταβολές των συναλλαγματικών ισοτιμιών θα επιδράσουν στη φερεγγυότητα των δανειοληπτών και ως εκ τούτου στην ικανότητά τους, και μερικές φορές στα κίνητρά τους, να αποπληρώσουν. Οι τράπεζες σε γενικές γραμμές γνωρίζουν πολύ καλά τους κινδύνους αυτούς και φαίνεται να τους παρακολουθούν και να τους ελέγχουν επαρκώς. Είναι αξιοσημείωτο ότι υπάρχουν τυπικά χαρακτηριστικά αυτών των δανείων στην Αυστρία που περιορίζουν τους κινδύνους που συνεπάγονται, ειδικά για τους δανειστές. Οι τράπεζες γενικά απαιτούν μεταξύ άλλων: έναν μεγαλύτερο βαθμό ασφάλειας από ό,τι θα απαιτούσαν με τη μορφή δανεισμού σε ευρώ, την ικανότητα του οφειλέτη να εξυπηρετήσει το δάνειο του ίδιου ποσού σε ευρώ και μια επιλογή για μονομερή μετατροπή του δανείου σε ευρώ, αν υπάρχει σημαντική μεταβολή στις συναλλαγματικές ισοτιμίες. Ένας άλλος περιστασιακός παράγοντας είναι ότι η πιθανότητα περιστασιακών πτωχεύσεων σε σύντομο χρονικό διάστημα, δεν είναι υψηλή, δεδομένου ότι τα νοικοκυριά δεν έχουν κατά κανόνα υψηλή μόχλευση, και πολλά από αυτά τα δάνεια είναι μακροπρόθεσμες υποθήκες που θα μπορούσε να αναδιαρθρωθούν, εάν κριθεί απαραίτητο (π.χ., επιμήκυνση της λήξης). Επίσης, παράλληλα με τις δανείστριες τράπεζες, οι οφειλέτες έχουν συχνά τη δυνατότητα να μετατρέψουν τα δάνεια σε ευρώ, στις ημερομηνίες ορισμού των επιτοκίων επιτρέποντάς τους έτσι να περιορίζουν τις απώλειες από το συνάλλαγμα».

Οι τράπεζες, λοιπόν, γνώριζαν την ιστορική συγκυρία, υπό την οποία προέκυψε το Αυστριακής έμπνευσης καταναλωτικό προϊόν. Γνώριζαν ή έστω όφειλαν να γνωρίζουν ότι η Αυστρία και η Ελβετία είναι γείτονες χώρες.

Γνώριζαν ή έστω όφειλαν να γνωρίζουν ότι στην Αυστρία, «πολλοί δανειολήπτες είχαν φυσική αντιστάθμιση στο Ελβετικό Φράγκο (πχ όντας εργαζόμενοι στην Ελβετία και αμειβόμενοι σε Ελβετικά Φράγκα)».

Η Ελλάδα, όμως, απέχει από την Ελβετία 2.153 χιλιόμετρα. Δεν υπήρξαμε ποτέ γείτονες χώρες. Ποτέ οι νομίμως διαμένοντες στην Ελλάδα καταναλωτές δεν εργάζονταν στην Ελβετία, μένοντας ταυτόχρονα στην Ελλάδα, ώστε τα εισοδήματά τους σε Ελβετικά Φράγκα να αποτελούν φυσική αντιστάθμιση κάθε συναλλαγματικού κινδύνου.

Περαιτέρω, οι τράπεζες γνώριζαν, ή έστω όφειλαν να γνωρίζουν, τους κινδύνους που γεννούσε το προϊόν αυτό. Δηλαδή:

• Γνώριζαν ή έστω όφειλαν να γνωρίζουν τους κινδύνους στους οποίους υπήγαγαν τους καταναλωτές, αφού «Σημαντικές δυσμενείς μεταβολές των συναλλαγματικών ισοτιμιών θα επιδράσουν στη φερεγγυότητα των δανειοληπτών και ως εκ τούτου στην ικανότητά τους, και μερικές φορές στα κίνητρά τους, να αποπληρώσουν».
• Δηλαδή, γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν ότι το προϊόν τους μπορεί να υπονομεύσει την οικονομική δυνατότητα του κάθε δανειολήπτη και να του δημιουργήσει κίνδυνο αδυναμίας πληρωμής.
• Γνώριζαν ότι η αδυναμία πληρωμής, το default του δανειολήπτη, ιδωμένο αντίστροφα, δηλαδή, ιδωμένο από την πλευρά της τράπεζας, θα γεννούσε για την ίδια κίνδυνο ρευστότητας, κίνδυνο φερεγγυότητας και εν γένει πιστωτικό κίνδυνο. 
• Τέλος, γνώριζαν, ή έστω όφειλαν να γνωρίζουν τις τεχνικές για την αντιμετώπιση των κινδύνων που γεννούσε το προϊόν τους. Δεν επρόκειτο άλλωστε, για κάποιο οικονομικό μυστικό. Όπως διαπιστώνει το Ταμείο «Οι τράπεζες σε γενικές γραμμές γνωρίζουν πολύ καλά τους κινδύνους αυτούς και φαίνεται να τους παρακολουθούν και να τους ελέγχουν επαρκώς» και παραθέτει τα εργαλεία που χρησιμοποιούσαν για το σκοπό αυτό οι Αυστριακές τράπεζες, ήδη πριν το 2004. 

Οι τράπεζες, ως εκ της θέσεως και της λειτουργίας τους, γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν όλα τα παραπάνω.

Παρά τη γνώση τους, οι τράπεζες επέλεξαν να δημιουργήσουν το συγκεκριμένο προϊόν με τα χαρακτηριστικά ακριβώς που φέρεται αυτό σήμερα ενώπιον των Δικαστηρίων όλης της χώρας.

Παρά τη γνώση τους, οι τράπεζες επέλεξαν να διαθέσουν το συγκεκριμένο προϊόν στους καταναλωτές, παραβλέποντας τη χρήση των εργαλείων γνώριζαν ότι μπορούσαν να θέσουν στη διάθεσή τους και στη διάθεση των καταναλωτών.

Παρά τη γνώση τους, οι τράπεζες αποδέχτηκαν πλήρως κάθε κίνδυνο που μπορούσε να προκληθεί στους καταναλωτές ή που μπορούσαν και οι ίδιες να υποστούν από το προϊόν αυτό.

Παρά τη γνώση τους, οι τράπεζες ανέλαβαν κάθε κίνδυνο που μπορούσε να τους προκληθεί ή/και να υποστούν από το προϊόν αυτό, δηλαδή, ανέλαβαν τον πιστωτικό κίνδυνο (κίνδυνο περί το επιχειρείν) και τον ηθικό κίνδυνο (moral hazard) της δανειοδότησης των καταναλωτών με προϊόντα υψηλής επικινδυνότητας.

Με μια πρώτη ματιά, λοιπόν, οι ισχυρισμοί των τραπεζών ότι δήθεν δεν γνώριζαν και δεν μπορούσαν να προβλέψουν την εξέλιξη αυτών των δανείων, δεν φαίνονται ιδιαίτερα πειστικοί.

1.b. Οι κίνδυνοι από τον δανεισμό σε ελβετικό φράγκο
Οι τράπεζες ισχυρίζονται είτε ότι ο κίνδυνος ήταν γνωστός στους δανειολήπτες, είτε ότι μέσω της «προστασίας δόσης» (που παρείχαν μόνο ορισμένες από αυτές και μόνο για συγκεκριμένες περιπτώσεις) είχαν φροντίσει να τον αποσοβήσουν.

Ωστόσο, οι ισχυρισμοί αυτοί των τραπεζών, δείχνουν ότι προσπαθούν να ωραιοποιήσουν την κατάσταση και να υποβαθμίσουν την επικινδυνότητα του προϊόντος που οι ίδιες δημιούργησαν, αποκρύπτοντας το σύνολο των κινδύνων που δημιουργεί ο δανεισμός σε ξένο νόμισμα.

Οι κίνδυνοι αυτοί, όπως είδαμε, είχαν ακροθιγώς επισημανθεί στην Έκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (βλ. ΣΜ-6, αμέσως παραπάνω), ήδη από το 2004. Βέβαια, η εν λόγω Έκθεση αφορούσε την Αυστρία, πλην όμως εξ αρχής, έθετε το πρόβλημα του δανεισμού σε ξένο νόμισμα, υπό το πρίσμα της μακροοικονομικής εξέτασης. Συνεπώς, οι αρχικά περιφερειακές αναφορές των κινδύνων που γεννούσε ο δανεισμός σε ξένο νόμισμα, θα μπορούσαν κατ’ αναλογία να ισχύουν για κάθε χώρα της Ευρωζώνης.

Ωστόσο, στην Αυστρία, το φαινόμενο του δανεισμού σε ελβετικό φράγκο έλαβε εκρηκτικές διαστάσεις. Μέχρι τον Μάρτιο του 2005, το 30% των συνολικών χορηγήσεων ήταν δάνεια σε ξένο νόμισμα.

Έτσι, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο επανήλθε το 2005 στο θέμα αυτό και στην από 29-06-2005, με αριθμό 05/249 νέα έκθεσή του (IMF Country Report No. 05/249) ασχολήθηκε αποκλειστικά και απολύτως ειδικά με τα δάνεια σε ξένο νόμισμα. Την έκθεση ετοίμασε και ο Έλληνας μακροοικονομολόγος Δημήτρης Τζαννίνης.

Πέρα από τα αριθμητικά στοιχεία και τις οικονομικές εξισώσεις, τους πίνακες και τα διαγράμματα, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σελίδα 9 της έκθεσης. Εκεί, εντός του Πλαισίου με αριθμό τρία (3), περιλαμβάνεται εκτενής λίστα με όλους τους κινδύνους που γεννώνται από ένα δάνειο σε ξένο νόμισμα και μάλιστα, για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη.

Παρουσιάζονται, λοιπόν, αναλυτικά οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζουν οι δανειολήπτες, οι κίνδυνοι που προκαλούνται για τις τράπεζες και βέβαια, ο πολιτικός κίνδυνος, ο οποίο όμως, ως μη επίδικος, δεν ερευνάται και δεν μεταφράζεται το σχετικό χωρίο. Άλλωστε, απευθύνομαι σε πολίτες, των οποίων η πολιτική κρίση θα αποδώσει και τον πολιτικό κίνδυνο που εγκυμονούσαν αυτά τα δάνεια.

Η ακριβής λίστα κινδύνων έχει ως εξής:

Εικόνα 3 - ΔΝΤ (Country Report No. 05/249), Ημερομηνία: 29-06-2005 

Μετάφραση:
«Πλαίσιο 3. Κίνδυνοι που σχετίζονται με δάνεια σε ξένο νόμισμα

Νοικοκυριά
Δάνεια σε ξένο νόμισμα εκθέτουν τα νοικοκυριά στους ακόλουθους κινδύνους:
• Συναλλαγματικός κίνδυνος, από μεγάλη, ακάλυπτη έκθεση των νοικοκυριών. Η φυγή από το Ιαπωνικό Γιέν προς το πιο σταθερό ελβετικό φράγκο έχει μετριάσει αυτόν τον κίνδυνο. Παρ 'όλα αυτά, ο κίνδυνος αυτός εξακολουθεί να μην είναι ασήμαντος και μπορεί να επιδεινωθεί από το γεγονός ότι το πλήρες κεφάλαιο οφείλεται μέχρι τη λήξη του, η οποία μπορεί να είναι πολλά χρόνια μακριά. Ενώ, κατ' αρχήν, το όχημα αποπληρωμής θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τον περιορισμό αυτού του κινδύνου, στην πράξη, η έκθεση σε πολλαπλά νομίσματα συμβαίνει συχνά όταν τα νοικοκυριά επενδύουν σε ένα τρίτο νόμισμα.
• Κίνδυνος επιτοκίων από τα δάνεια κυμαινόμενου επιτοκίου με συχνές ημερομηνίες αναπροσαρμογής.
• Επιπλέον κίνδυνοι αγοράς από τις αβέβαιες αποπληρωμές της επένδυσης για τα οχήματα αποπληρωμής.
• Κίνδυνος αναντιστοιχίας ωριμότητας των στοιχείων του ενεργητικού και του παθητικού. Τα περιουσιακά στοιχεία των νοικοκυριών (οχήματα αποπληρωμής) προσφέρουν μακροπρόθεσμες αποδόσεις, ενώ οι υποχρεώσεις (δάνεια σε ξένο νόμισμα) εκτίθενται σε βραχυπρόθεσμα επιτόκια.
• Κίνδυνος διπλής έκθεσης από δανεισμό σε ξένο νόμισμα και την επένδυση στην ακίνητη περιουσία. Το περιουσιακό στοιχείο που συνήθως χρηματοδοτείται από δάνεια σε ξένο νόμισμα είναι ακίνητη περιουσία, ένα μη διαπραγματεύσιμο αγαθό, το οποίο τείνει να έχει χαμηλότερες επιδόσεις όταν οι όροι του εμπορίου είναι υφεσιακοί. Με συντελεστή συσχέτισης μεταξύ της Αυστριακής ονομαστικής σταθμισμένης συναλλαγματικής ισοτιμίας (NEER) και του δείκτη τιμών κατοικιών για τα έτη 1987 - 2003 από 0,72, ένα νοικοκυριό θα μπορούσε να πληγεί δυσμενώς από το ίδιο σοκ (δηλαδή, από την υποτίμηση του εγχώριου νομίσματος) και στις δυο πλευρές, τόσο των στοιχείων ενεργητικού όσο και του παθητικού του ισολογισμού του.
• Ο νομικός κίνδυνος. Αναγκαστικές ρήτρες μετατροπής σε δανειακές συμβάσεις έχουν τα μειονεκτήματά τους: στην περίπτωση υποτίμησης και μεταγενέστερης ενίσχυσης του ευρώ, τα νοικοκυριά θα έχουν κλειδώσει τις απώλειές τους, ενώ θα έχουν χάσει την ευκαιρία να πάρουν δάνεια με τη δυνατότητα κέρδους κεφαλαίων. Αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει τριβές με τις τράπεζες, να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη, και να οδηγήσει σε δικαστικές διαμάχες.

Τράπεζες
Ακόμα κι αν οι τράπεζες έχουν όρια για ανοικτές θέσεις σε ξένο συνάλλαγμα, αντισταθμίζονται σε μεγάλο βαθμό, και εφαρμόζουν συντηρητικές αναλογίες δανείου προς αξία, είναι εκτεθειμένες σε έμμεσο κίνδυνο. Οι κίνδυνοι για τις τράπεζες περιλαμβάνουν:
• Πιστωτικός κίνδυνος από την πτώχευση των νοικοκυριών, συμπεριλαμβανομένης της έκθεσης των δανειοληπτών σε κίνδυνο αγοράς.
• Φήμη και νομικός κίνδυνος από τις μεγάλες ζημίες που θα υποστούν οι πελάτες και από την ρευστοποίηση των εγγυήσεων.
• Κίνδυνος συγκέντρωσης από την ομοιογένεια των ασφαλειών και τις πιθανές τραπεζικές ζημιές που θα προκύψουν με αποτέλεσμα να χρειάζεται να πωληθούν μεγάλες ποσότητες ακινήτων σε μικρές αγορές. Η χαμηλή αναλογία δανείου-προς-αξία στην Αυστρία μετριάζει αυτόν τον κίνδυνο αλλά θα μπορούσε ακόμα να είναι σημαντικός εάν πολλά νοικοκυριά πτωχεύσουν στην ίδια αγορά..."

Ήδη από το 2005, λοιπόν, ήταν γνωστοί οι κίνδυνοι που αντιμετωπίζει ένας δανειολήπτης. Και στους κινδύνους αυτούς περιλαμβανόταν αλλά δεν ήταν μόνος ο συναλλαγματικός κίνδυνος.

Το γεγονός ότι οι τράπεζες προσπάθησαν κι εξακολουθούν να προσπαθούν να πείσουν τους πάντες ότι ο μόνος κίνδυνος αυτών των δανειοληπτών, το μόνο «ρίσκο» (όπως επί λέξει ανέφερε μάρτυρας τράπεζας στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών) είναι ο συναλλαγματικός κίνδυνος, δείχνει την απόπειρα υποβάθμισης της επικινδυνότητας του επίδικου προϊόντος. Το επίδικο προϊόν ήταν πολλαπλά επικίνδυνο κι αυτό το γνώριζαν ή έστω όφειλαν να το γνωρίζουν οι τράπεζες.

Οι κίνδυνοι που δημιουργούνταν για τους δανειολήπτες είναι τουλάχιστον έξι (6), ήταν γνωστοί ήδη από το 2005, δηλαδή περίπου έναν (1) χρόνο (για την ακρίβεια, 15 μήνες) προτού ξεκινήσει η επιθετική διάθεση αυτών των δανείων στη χώρα μας κι έναντι αυτών των κινδύνων ο καταναλωτής δανειολήπτης, ούτε οποιαδήποτε ενημέρωση έλαβε ποτέ, ούτε βέβαια οποιαδήποτε προστασία.

Αντίστοιχα, η εκάστοτε τράπεζα, δεν αντιμετώπισε ποτέ κι εξακολουθεί να μην αντιμετωπίζει συναλλαγματικό κίνδυνο. Το γεγονός αυτό διαπιστώνεται και στην Έκθεση του ΔΝΤ αλλά μας το επιβεβαίωσε πολλαπλά και μάρτυρας τράπεζας στο ακροατήριο του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, ο οποίος αναφέρθηκε σε πιστωτικό κίνδυνο ή κίνδυνο που προκύπτει από το επιχειρείν, όπως είπε.

Ο κίνδυνος αυτός, όμως, είναι σύμφυτος με την ίδια την υπόσταση και τη λειτουργία της αντιδίκου. Έναντι αυτού του κινδύνου η κάθε τράπεζα απαιτεί και λαμβάνει εμπράγματες εξασφαλίσεις, έναντι αυτού του κινδύνου προβαίνει σε υποχρεωτική αξιολόγηση της πιστοληπτικής ικανότητας κάθε υποψήφιου δανειολήπτη, έναντι αυτού του κινδύνου απολαμβάνει πρόσβαση σε ένα δαιδαλώδες σύστημα συνεχούς παροχής κεφαλαίων, τόσο από την ΕΚΤ, όσο κι από τη διατραπεζική αγορά κι έναντι αυτού του κινδύνου, εν τέλει, ανακεφαλαιοποιήθηκε πλήρως από το Ελληνικό Δημόσιο, τα τελευταία εφτά (7) έτη, όταν δηλαδή έκανε την εμφάνισή της η παρούσα κρίση, με πρεμιέρα την κατάρρευση του Αμερικανικού τραπεζικού κολοσσού, της Lehman Brothers, το 2008.

Δηλαδή, οι τράπεζες διαλαλούν προς πάσα κατεύθυνση και δηλώνουν με πρωτοφανή ένταση, τίποτα περισσότερο από το αυτονόητο: Ότι ως τράπεζες, υπόκεινται στον πιστωτικό κίνδυνο. Πράγματι, οι τράπεζες αντιμετωπίζουν πιστωτικό κίνδυνο. Όπως ακριβώς τον αντιμετωπίζουν σε κάθε δάνειο, σε κάθε πίστωση, κάθε ύψους και κάθε φύσης.

Κι επειδή ο κίνδυνος αυτός ουδεμία σχέση έχει με την μετακυλιόμενη κι επιρριπτόμενη στους καταναλωτές μεταβολή της συναλλαγματικής ισοτιμίας, εκ των υστέρων, προσπαθούν με διάφορα ατυχή και άστοχα κατασκευάσματα να εμπλέξουν στους συλλογισμούς τους τη μεταβολή της ισοτιμίας, ως λόγο δημιουργίας πιστωτικού κινδύνου.

Επί τη βάσει αυτών των ισχυρισμών, προσπαθούν, λοιπόν, να δικαιολογήσουν, την βούλησή τους να εισπράττουν κάθε μεταβολή της συναλλαγματικής ισοτιμίας, ως έναν επιπρόσθετο και κρυπτόμενο τόκο, τη στιγμή που οι ίδιες δεν καλούνται να την πληρώσουν. Εννοείται, ότι σε όλο αυτό το παιχνίδι η Τράπεζα της Ελλάδας, ως ο αρμόδιος εποπτικός φορέας αλλά και τα Υπουργεία Οικονομικών και Ανάπτυξης, ήταν και εξακολουθούν να είναι οι Πόντιοι Πιλάτοι, που νίπτουν τας χείρας τους...

Στο θέμα αυτό, πάντως, θα επανέλθω προσεχώς με νεότερα στοιχεία...